ر غیبت صغرا، جامعه‌ی امامیه با چه انشعاباتی مواجه بوده است؟
1.3.2 سؤال‌های فرعی:
– زمینه‌ها و عوامل پیدایش فرقه گرایی دراسلام چه بوده است؟
– نقش ائمه ( در آماده‌سازی شیعیان برای مواجه با غیبت امام معصوم( چگونه بوده است؟
– جامعه‌ی شیعه تا قبل از غیبت صغرا با چه انشعاباتی مواجه بوده است؟
– جامعه‌ی امامیه در روزگار غیبت صغرا با چه شرایطی روبرو بوده است؟
– مهمترین چالش فرا روی نائبان و امام درروزگار غیبت صغرا چه بوده است؟
– عوامل ظهور و سقوط انشعابات در میان امامیه در دوره‌ی غیبت صغرا کدامند؟
1.4 اهداف تحقیق:
1.4.1 هدف اصلی:
– بررسی انشعابات ایجاد شده در بین امامیه از نیمه‌ی دوم قرن سوم هجری تا پایان غیبت صغرا، مانند: جعفریه، محمدیه، عسکریه،. . . و امامیه.
1.4.2 اهداف فرعی:
– بررسی زمینه و عوامل پیدایش فرقه‌گرایی در اسلام.
– بررسی نقش ائمه( در آماده سازی جامعه‌ی شیعه برای ورود به عصر غیبت.
– بررسی سیر تاریخی انشعابات ایجاد شده در میان امامیه در عصر غیبت صغرا.
– بررسی فضای حاکم بر جامعه‌ی شیعیان در دوره‌ی غیبت صغرا.
– بررسی عوامل ظهور و سقوط انشعابات ایجاد شده.
1.4.3 اهداف کاربردی:
– افزایش منابع مورد استفاده پژوهشگران در موضوع روزگار غیبت صغرا.
– کاربست نتایج و ارائه الگوی جهت ریشه‌یابی ومبارزه با انشعابات در عصر کنونی.

1.5 فرضیه‌ی تحقیق:
– در روزگار غیبت صغرا، شیعیان به علت عدم اعلام عمومی ولادت حضرت مهدی(، فشار سیاسی حاکم بر جامعه‌ی شیعیان و مواجهه با چالش ” غیبت” دچار شک و حیرت شدند و انشعاباتی در میان امامیه شکل گرفت. البته این انشعابات به دلیل رهبری امام زمان(، روشنگری‌های نائبان خاص وتلاش علمای زمان و همچنین زمینه‌سازی‌های معصومین( بسیار محدود و کم اثر بوده است و منجر به تشکیل هیچ جنبش یا قیام و یا حکومتی در جامعه نشد.

1.6 پیشینه‌ی تحقیق:
با توجه به اهمیت آموزه‌ی مهدویت در جامعه‌ی شیعی کتاب‌های فراوانی در این موضوع و موضوعات مرتبط از جمله غیبت حضرت نگاشته شده است، اما در آثار مذکور به طور عمده جای انشعابات فرقه‌ای در عصر غیبت صغری خالی است، هرچند به طور پراکنده در بعضی از این منابع و همچنین آثار ملل و نحل‌نگاران اشاراتی به آن شده است که عبارتند از:
1- کتاب تاریخ سیاسی غیبت امام دوادزهم( نوشته‌ی جاسم حسین1، که از اولین و بهترین پژوهش‌های جدید در این موضوع است که بیشتر بر مسایل سیاسی این دوران متمرکز شده است، اگرچه توجه مؤلف در اشاره به فرقه‌گرایی در این عصر نیز قابل توجه است و ما در فصل سوم به این فرقه‌ها ارجاع داشته‌ایم اما جاسم حسین نیز به مانند سایر منابع در دسترس، به صورت کلی به فرقه‌های عصر غیبت اشاره نموده هرچند که می‌توان گفت اطلاعات ایشان تکمیل کننده‌ی سایر منابع بوده است و بیشترین سعی این کتاب این بوده که فضای وکالت را در جامعه‌ی عصر غیبت نشان دهد. نقش وکلا در مبارزه با جریان‌های انحرافی و معرفی حضرت( به جامعه در این کتاب به‌ خوبی به تصویر کشیده شده ‌است.
2- کتاب “تاریخ غیبت صغری” نوشته‌ی محمد صدر، دراین کتاب سعی شده تا محدوده‌ی بحث شده در کتاب فوق الذکر بازتر شود. به صورت پراکنده در بخشی از قسمت‌ها از این کتاب بهره برده‌ایم.
3- کتاب “اوضاع سیاسی، اجتماعی و فرهنگی شیعه در غیبت صغری” اثر حسن حسین‌زاده شانه ‌چی. در اثر حاضر سعی شده است تا بر اساس اطلاعات تاریخی قابل اعتماد و معتبر، اوضاع سیاسی، اجتماعی و فرهنگی دوران غیبت صغری به تصویر کشیده شود. فصل اول به بحث‌هایی درباره مسئله‌ی غیبت و مشکلات آن، و تلاش‌های امامان( جهت زمینه‌سازی در جامعه شیعه برای مواجهه با این پدیده اختصاص یافته است. فصل دوم را به فضای کلی و عمومی جهان اسلام را در عصر غیبت صغری اختصاص داده است تا خواننده درک بهتری از موقعیت جامعه‌ی شیعه در عصر مورد نظر، داشته باشد. فصول بعدی به مباحث سیاسی، اجتماعی و فرهنگی جامعه‌ی شیعه پرداخته است و در هر بخش شاخصه‌هایی که نشان‌گر وضعیت شیعیان در زمینه‌های یاد شده است مورد توجه قرار گرفته است، چنان ‌که در مبحث اوضاع سیاسی، از فعالیت‌های سیاسی دولت‌ها، احزاب و شخصیت‌های شیعی بحث شده و در بخش وضعیت فرهنگی، از مراکز علمی، دانشمندان و اندیشمندان و دستاوردهای فرهنگی و علمی سخن به میان آمده‌ است. که ارجاعات این کتاب بسیار قابل توجه بوده و علاوه بر این ‌که، این ارجاعات راه‌گشای رساله‌ی حاضر بوده، در ترسیم فضای حاکم بر جامعه در عصر غیبت صغرا و همچنین نقش وکلا و علما در مدیریت جامعه‌ از این کتاب بسیار بهره‌برده‌ایم. با همه‌ی این امتیازات، نقص این منبع این بوده که اطلاعات تکراری بسیاری را در اختیار خواننده قرار می‌دهد و تکرار مکررات به وفور در آن پیدا می‌شود و همچنین برخی از مطالب بدون ارجاع به منبع ذکر شده است.
4- از دیگر کتب معاصر، کتاب “خاستگاه تشیع و پیدایش فرقه‌های شیعی در عصر امامان” نوشته‌ی “علی آقانوری” است که در هفت فصل، به چگونگی بسط و گسترش فرهنگ تشیع و چگونگی پراکندگی آن در میان گروه‌های مختلف و نیز نوع نگرش و تعامل آن‌ها با یکدیگر، پرداخته است. در این اثر به چگونگی، محورها، زمینه‌ها و عوامل کلی و مهم پیدایش فرقه‌گرایی به اختصار پرداخته است که ما در نگارش فصل اول از این مطالب استفاده نموده‌ایم. نویسنده در این اثر سعی دارد تا با مدارک مختلف، به انشعابات و فرقه‌های شیعی در عصر امامان بپردازد و آنان را معرفی کند. هرچند که ایشان، به انشعابات شیعی در زمان غیبت صغری نیز اشاره نموده، اما این عنوان مختصر و به دور از بررسی سایر جوانب می‌باشد. وجه تشابه رساله‌ی حاضر با این فصل این است که در این فصل به بیان انشعابات در عصر امامان( پرداخته، اما در رساله، انشعابات ایجاد شده در عصر عدم حضور امام بررسی شده است.
علاوه بر منابع ذکر شده، کتاب “گونه‌شناسی اندیشه‌ی منجی موعود در ادیان” نوشته‌ی جمعی از نویسنده‌گان، با ویراستاری “علی موحدیان عطار” شامل مقالات مناسبی، مرتبط با موضوع بود. از جمله‌ی مقاله‌ی”گونه‌شناسی اندیشه‌ی منجی موعود در قرآن و سنت” نوشته‌ی”محمدحسن محمدی‌مظفر” مقاله‌ی “بازتاب مهدویت در تاریخ سیاسی اسلام” نوشته‌ی”مهدی فرمانیان” مقاله‌ی “گونه‌شناسی ‌اندیشه‌ی منجی موعود در تشیّع” نوشته‌ی “محمد جاودان” و همچنین “جوهره‌ی مهدویت” علی موحدیان عطار. این مقالات حاوی تحلیل‌ها و ارجاعات مناسبی است که در نگارش پایان‌نامه از آن‌ها استفاده شده است. همچنین پایان‌نامه‌ی کارشناسی ارشد آقای موسوی آقداش از دانشجویان دانشگاه ادیان و مذاهب که با عنوان “نقش و کارکرد اندیشه‌ی مهدویت در قیام‌های شیعی سه قرن نخست هجری” که زمستان 1390 دفاع شده است. استاد راهنما دکتر”سید علی موسوی نژاد” و استاد مشاور حجت‌الاسلام و المسلمین دکتر”علی رضا ایمانی”. این اثر در چهار فصل با عناوین؛ کلیاتی از منجی‌گرایی در ادیان و اسلام، گزارش‌هایی از نهضت‌های شیعی در سه قرن نخست هجری، نقش مهدویت در قیام‌های شیعی سه قرن نخست هجری، بررسی آراء اندیشمندان در مورد قیام‌ها و پاسخ به شبهات و جمع‌بندی می‌باشد که از ارجاعات ایشان در فصل اول در باب منجی‌گرایی در اسلام در این رساله بهره برده‌ام.
همانطور که گفته شد در این منابع به طور پراکنده به مطالبی درباره‌ی رساله‌ی حاضر پرداخته شده است. ولی درباره‌ی انشعابات فرقه‌ای در این روزگار، چرایی پیدایش این فرقه‌ها، سیر تاریخی این فرقه‌ها و.. . اثر مستقلی یافت نشد و یا راقم این سطور به آن دسترسی پیدا نکرده است. همچنین برخلاف سایر موضوعات تاریخی که تاریخ صرف است این موضوع پیوندی است بین تاریخ و کلام. بنابراین با توجه به جدید بودن موضوع و کمبود منابع قابل دسترس در این باب، آنچه عرضه گردیده با استفاده از اطلاعات قابل دسترس و در حد توان نگارنده می‌باشد که در آن سعی شده تا بر اساس منابع موجود، تصویری از انشعابات ایجاد شده در میان امامیه در عصر غیبت صغرا ارائه شود.

1.7 معرفی منابع:
با توجه به اینکه رساله‌ی حاضر از سویی با مسأله‌ی غیبت پیوند خورده و از سویی نیز پیرامون فرقه‌شناسی می‌باشد، منابعی که مورد استفاده قرار گرفته برخی در خصوص غیبت حضرت بوده که به ویژه در فصل‌های مقدماتی از آنها استفاده شده و برخی نیز کتاب‌های رجالی، تاریخی، فرقه‌ای می‌باشند که در زیر برخی از مهمترین منابعی را که در ای