ی بر شاخص Ti ریشه در لاینهای مختلف گندم دوروم در شرایط آب کشت…………………….88
شکل 3-61- گروهبندی لاینهای گندم از نظر شاخصهای مورد مطالعه به روش وارد در سیستم آبکشت……………………………………………90
شکل 3-62- انحراف از میانگین کل صفات در سه خوشه حاصل از تجزیه خوشه ای بر اساس شاخصها در سیستم آب کشت………………..90
شکل 3-63- گروهبندی لاینهای گندم از نظر صفات مورد مطالعه به روش وارد در شرایط شاهد در سیستم آبکشت…………………………….93
شکل 3-64- گروهبندی لاینهای گندم از نظر صفات مورد مطالعه به روش وارد در شرایط تنش 4- بار در سیستم آبکشت…………………..94
شکل 3-65- گروهبندی لاینهای گندم از نظر صفات مورد مطالعه به روش وارد در شرایط تنش 8- بار در سیستم آبکشت…………………..94
شکل 3-66- انحراف از میانگین کل صفات در سه خوشه حاصل از تجزیه خوشه ای در سطح شاهد سیستم آب کشت…………………………..95
شکل 3-67- انحراف از میانگین کل صفات در سه خوشه حاصل از تجزیه خوشه ای در سطح تنش 4- بار سیستم آب کشت………………….96
شکل 3-68- انحراف از میانگین کل صفات در سه خوشه حاصل از تجزیه خوشه ای در سطح تنش 8- بارسیستم آب کشت…………………..97
شکل 3-69- نمودار سه بعدی پراکنش لاین ها بر اساس سه عامل اول در سطح شاهد در سیستم آب کشت……………………………………..101
شکل 3-70- نمودار سه بعدی پراکنش لاین ها بر اساس سه عامل اول در سطح تنش 4- بار در سیستم آب کشت…………………………….101
شکل 3-71- نمودار سه بعدی پراکنش لاین ها بر اساس سه عامل اول در سطح تنش 8- بار در سیستم آب کشت…………………………….102

فصل اول
مقدمه و مروری بر تحقیقات گذشته
1-1- مقدمه
شرایط اقلیمی خشک و نیمه خشک که اکثر مناطق کشور ما را در بر میگیرد، سبب محدودیت منابع آبی و امکانات تولید محصولات زراعی شده است. رشد سریع جمعیت از یک طرف و کاهش یا ثابت ماندن منابع از طرف دیگر بررسی راههای استفاده بهینه از پتانسیلهای تولید مواد غذایی را جهت بهرهوری بیشتر ضروری میسازد. از آنجا که در بیشتر نقاط دنیا، آب محدود کننده اصلی تولیدات کشاورزی است، بنابراین، استفاده بهینه از آن اهمیت زیادی دارد. این موضوع برای ایران که حدود دو سوم مساحت آن را اقلیم خشک و نیمه خشک تشکیل داده، جدیتر میباشد. توجه به اقتصاد و مدیریت منابع آب نه تنها در مناطق خشک و نیمه خشک، بلکه در مناطق با بارندگی مناسب هم میتواند از راه تاثیر بر هزینههای تولید مهم بوده و ایجاب میکند که از واحد حجم آب بیشترین استفاده به عمل آید. در این راستا، آگاهی از واکنش گیاهان و تعیین میزان حساسیت مراحل مختلف رشد آنها به کم آبی از اهمیت بسزایی برخوردار است (رضایی و همکاران، 1388).
عوامل نامساعد محیطی همانند تنش خشکی که یکی از رایجترین و مهمترین تنشهای محیطی است، تولید محصولات کشاورزی را محدود میسازد. خشکی روی اکثر مراحل رشد گیاه مانند مرحله جوانهزنی و استقرار گیاهچه و همچنین ساختار اندام و فعالیت آنها آثار مخرب و زیانآوری وارد میسازد. از آن جایی که ایجاد و حفظ یک پتانسیل آب خالص در محیط خاک، کاری تقریباً مشکل است، در این راستا برقراری شرایط تنش خشکی با استفاده از مواد اسمزی مختلف برای ایجاد پتانسیلهای اسمزی، یکی از مهمترین روشهای مطالعه تأثیر تنش خشکی بر روی گیاه تلقی مىشود (زید و همکاران، 2001).
گندم نان و گندم دوروم از مهمترین محصولات زراعی جهان بوده و غذای اصلی مردم را در مناطق خشک و نیمه خشک تشکیل میدهند (مانز، 2006). این گیاه از دیر باز به صورت آبی و دیم درغرب ایران کشت میشده است. مناطق گرمسیر، نیمه گرمسیر و معتدل کشور بیشترین سطح زیر کشت گندم دوروم را به خود اختصاص میدهند. توسعه صنعت ماکارونی سازی به همراه افزایش تقاضا برای آن و همچنین مساعد بودن شرایط آب و هوایی در بسیاری از نقاط کشور، پژوهشهای بیشتری را، بویژه در زمینه به نژادی گندم دوروم و گزینش ارقام متحمل به تنشهای محیطی از جمله تنش کمآبی و اسمزی طلب مینماید (فابریانی و همکاران، 1988). هر اقدامی برای اصلاح ژنتیکی تحمل به خشکی با استفاده از تنوع ژنتیکی موجود، نیاز به یک روش ارزیابی کارآمد دارد که باید سریع بوده و قادر به انتخاب یک جمعیت بزرگ باشد. مقاومت به خشکی نتیجه صفات مختلف مورفولوژیکی، فیزیولوژیکی و بیوشیمیایی است. بنابراین، میتوان از این اجزای مختلف به عنوان شاخصهای گزینش برای انتخاب تیپ ایدهآل گیاهی استفاده کرد.
1-2- مروری بر تحقیقات گذشته
1-2-1- اهمیت و جایگاه گندم در ایران و جهان
گندم احتمالا یکی از اولین گیاهانی است که به وسیلهی انسان زراعت شده است و به همین دلیل مهمترین گیاه زراعی به شمار میآید. زیرا، زراعت آن از تمام گیاهان سادهتر، تطابق آن در مناطق مختلف که دارای شرایط آب و هوایی متفاوتی میباشند، بیشتر و از طرف دیگر غذای اولیه اغلب مردم جهان را تشکیل میدهد. گندم گیاهی است که به مقدار زیاد و در مساحت وسیعی از زمینهای کشاورزی دنیا و حتی در نواحی خشک کشت شده و محصول کافی تولید مینماید. اهمیت اقتصادی گندم چه از نظر تولید و چه از نظر تغذیه در دنیا بیش از سایر محصولات کشاورزی میباشد. حتی در مناطقی که به علت متغیر بودن شرایط اقلیمی و یا خشکی محیط، امکان تولید دیگر گیاهان وجود نداشته باشد، میتوان گندم تولید نمود. بیشترین سطح زیر کشت گندم در قارههای آسیا و اروپا واقع شده است. ایران یکی از مهمترین کشورهای تولید کننده گندم در جهان میباشد (خدابنده، 1387). سطح زیر کشت گندم در جهان 61/31132 تن در هکتار است که حدود 63 درصد سطح زیر کشت جهان را ایران به خود اختصاص داده است. تولیدات گندم در ایران 05/2 درصد از کل تولیدات گندم در جهان میباشد (فائو، 2012). نسبت سطح زیر کشت گندم به سایر محصولات عمده کشاورزی نیز رقم بالایی را تشکیل میدهد. همواره حدود 70-65 درصد از اراضی زیر کشت محصولات عمده زراعی به گندم تعلق دارد (ایران نژاد و شهبازیان، 1384).
اهمیت گندم بیشتر مربوط به خواص فیزیکی و شیمیایی موادی است که دانه آن را تشکیل میدهند. پروتئین گندم از لحاظ غذایی فوقالعاده پر انرژی است. بخصوص سبوس آن که دارای پروتئین زیادی میباشد. مطابق گزارش سازمان خواروبار کشاورزی جهانی (FAO) در حال حاضر سالانه در جهان حدود 85 میلیون تن پروتئین مصرف میشود که حدود 40 میلیون تن یعنی در حقیقت حدود نصف پروتئین مصرفی جهان از غلات و بویژه از گندم تامین میگردد. لذا، اهمیت و نقش این گروه از گیاهان زراعی در زندگی روزانه انسان و عوامل وابسته به آن کاملا مشهود و مشخص میباشد (خدابنده، 1387).
1-2-2- تاریخچه گندم
گندم حدود 12 تا 17 هزار سال قبل از میلاد در خاورمیانه کشت میشده و حدود 10 تا 15 هزار سال قبل از میلاد نیز در آسیا وجود داشته است. واویلوف خاستگاه گندم را تنها یکجا نمیداند. بلکه، معتقد است که گندم چند مبدأ دارد (ایران نژاد و شهبازیان، 1384). هیچکس بدرستی نمیداند که دقیقا چه موقع و توسط چه شخصی شناخته شده، لیکن به طور دقیق مرکز اصلی گندمهای اولیه که شاملTriticum monococcum و Triticum dicoccum میباشند، از سوریه و فلسطین بوده که از این دو منطقه به مصر و بینالنهرین و سپس به ایران آمده و از طریق ایران به هندوستان، ترکستان، چین و روسیه و سرانجام به اروپا برده شده و از اروپا به سایر نقاط جهان انتقال یافته است. این گیاه حدود 6500 سال قبل از میلاد در مناطقی از آسیا مانند ایران، عراق، هندوستان، قفقاز و همچنین اطراف دریای مدیترانه وجود داشته و حدود 2500 تا 3000 سال قبل از میلاد نیز در چین کشت میشده است. درصورتیکه، گندم دوروم در سال 1797 بوسیلهی دسفونیتنز در ناحیهی آتلانتیک در ایالات متحده امریکا شناخته شد (خدابنده، 1387).
1-2-3- گیاهشناسی گندم
گندم از تیره گندمیان، زیر تیرهیPooideae ، طایفهیTriticeae ، زیر طایفهی Triticinae و از جنس Triticum میباشد. گیاهی است یکساله، روز بلند و سه کربنه. گندم از مهم‌ترین غلات و از گیاهان گلدار تک‌ لپه‌ای‌ یک ساله است. گندم گل آذین سنبلهای دارد. از هر گره آن یک برگ به وجود میآید. سنبلچه گندم متشکل از دو گلوم و سه گلچه است. گاهی تعداد گلچه‌ها به 7 تا هم می‌رسد. دانه گندم بین دو پوشش قاشق مانند به نامهای پوشینک بیرونی (لما) و