جزو وسایل ارتباطی محسوب میشوند که در آنها در اکثر اوقات ارتباط یک طرفه آن هم از سوی کارگردان به سوی مصرفکننده شکل میگیرد و این کارگردان است که قادر است آنچه را که خود خواهان آن است در اختیار مصرفکننده قراردهد. در ارتباطات دیداری به جای دیالوگ (گفتگوی دوطرفه) یک حالت منولوگ (گفتگوی یک طرفه) وجود دارد. این رسانهها معمولاً ارزشهای کلان جامعه و جنبههای هنری خرده فرهنگها را به مردم عرضه میدارند. مثلاً در فیلم ها تأکید روی ارزشهای کلان چون میهن دوستی، وظایف افراد به عنوان پدر، مادر، فرزند، شوهر یا مسائل دینی است. الگوهای خرده فرهنگ مانند تبلیغات تجاری، مقررات و آیینهای گروهی قشر خاص از طریق رسانههای دیداری به اعضای جامعه کلان منتقل میشود. پیر و جوان، زن و مرد به طور پیوسته تحت تأثیر تصاویر و گفتار برنامههای سینمایی و تلویزیونی قرار میگیرند. روزانه صدها فیلم مملو از اعمال خشن پر از قساوت و شقاوت در مقابل چشمان مصرفکنندگان قرار میگیرد و تأثیرات خود را بر روی رفتار، کردار، پندار و عواطف مصرفکنندگان میگذارد. این وسایل ارتباط جمعی جدید ابزاری بس نیرومندند که می توان از آنها در راه خیر و شر با تأثیری شگرف سود برد و چنانچه کنترل مطلوب وجود نداشته باشد امکان استفاده از این وسایل در راه شر بیشتر از خیر است (ستوده 1373، 203).
در حال حاضر تقریباً در تمام کشورها به ویژه کشورهای در حال رشد تعداد نسل جوان بیشتر و دلبستگی آنان بر رسانههای دیداری فزونتر میشود. همانگونه که قبلاً نیز اشاره گردید تحقیقات انجام شده در شهر تهران حاکی از آن است که بیشتر تماشا کنندگان تلویزیون کودکان زیر 15سال و بعد از آنان بانوان خانه دار و سپس جوانان بیشتر از 15سال هستند که نشان دهنده علاقه زیاد کودکان به رسانههای دیداری میباشد (شیخاوندی 1373، 343).
1-3- اهمیت و ضرورت تحقیق
رسانه وسیلهای است که پیام را منتقل می کند و عبارت است از هر وسیلهای برای برقراری ارتباطات. رسانه حامل یا واسطه پیام است. او به نام خود صحبت نمیکند از طریق او صحبت میشود. رسانه های دیداری گستردگی بسیار وسیعی را در بردارند. در حال حاضر تأثیر رسانههای ارتباط دیداری از خانواده، مدرسه و گروه همسالان نیز بیشتر است. کودکان در تمامی کشورهای جهان به عنوان آینده سازان آن کشور محسوب میشوند و برای اینکه نسل جوان و بزرگسال در یک کشور نسل عاری از هرگونه مشکلات رفتاری و بزهکاری و بزهدیدگی باشد به نظر می رسد برنامهریزی مناسب برای کودکان میتواند نسل آینده را از این مشکلات رهایی بخشد. کودکان به دلیل داشتن باطنی صاف تحت تأثیر عوامل مختلف قرار دارند؛ اما در زمان حاضر کودکان تحت تأثیر شدید رسانه های دیداری میباشند. کودکان رفتارهای خود را از رسانههای دیداری الگو میگیرند و بیشتر اوقات خود را صرف دیدن رسانههایی مانند تلویزیون میکنند. بنابراین اگر رسانهها رفتاری خشن و بزه آلود را نمایش دهند به طور قطع بر روی کودک تأثیرات منفی خواهد گذاشت. محققین اهمیت فوق العادهای را برای کودکان و نوجوانان قائل هستند و بر این باور هستند که برای داشتن جامعهای که جرم در آن کاهش یابد باید از دوران طفولیت بر روی طفل اقدامات مختلفی انجام گیرد که ذهن او از بزه دور بماند. اگر کودک در محیطی سالم پرورش یابد احتمال اینکه در آینده مرتکب جرم شود کمتراست. رسانهها نقشهای متعددی را در حیات اجتماعی بر عهده دارند. از جمله صحنهای را ایجاد میکنند که حیات سیاسی در آن نقش دارد، فرهنگ بال میگستراند، مدها جولان میدهند، سبکهای تازه و هنجارهای زندگی رخ مینماید. البته در میان وسایل ارتباط دیداری، ماهواره قدرتمندترین وسیله محسوب میشود که سلطه خود را اثبات کرده و شاید بتوان گفت همه افراد به نوعی ازآن استفاده میکنند. به نظر میرسد اطفال و نوجوانان نیز بیشتر تحت تأثیر رسانههای دیداری میباشند.
طبیعت کودک طوری است که کمتر سراغ رسانههای نوشتاری و شنیداری میرود. بنابراین توجه به این قشر از جامعه اهمیت فوق العادهای دارد و هرگونه سستی میتواند آثار زیانباری داشته باشد. در میان عوامل جرمزایی که در محیط پیرامون کودکان وجود دارد رسانههای دیداری از اهمیت خاصی برخوردارند.
اگر عوامل جرم زا را به دو دسته عوامل فردی و محیطی تقسیم کنیم، با توجه به نقش رسانه های دیداری که به عنوان یک عامل محیطی محسوب می شود به نظر میرسد رسانههای دیداری هم به طور مستقیم و هم به طور غیرمستقیم در جرم زایی کودکان مؤثر هستند. از یک طرف به عنوان یک عامل محیطی بسیار مؤثر عمل مینمایند که این امر به دلیل ضعف روحی و روانی کودک و رویکرد فعال و تأثیرگذار رسانههای گروهی میباشد و از یک طرف به صورت غیر مستقیم و ازطریق تأثیر بر والدین و محیطهای دیگر که پیرامون کودک قرار دارند باعث جرم زایی در کودکان میشود.
امام (ره) ارزش فوقالعادهای برای کارکرد تربیتی رسانههای جمعی قایل بودند و در فرصتهای مختلف برای تبیین و تشریح این موضوع برای فعالان رسانههای جمعی از یک سو و مخاطبان و خانوادهها از سوی دیگر تأکید داشتند به طوری که آن بزرگوار در یکی ازسخنرانیهایشان فرمودند: تمام رسانه ها مربی یک کشور هستند و باید تربیت کنند کشور را. امام خمینی با نگاهی به این موضوع در یکی ازسخنرانیهایشان خطاب به اهالی رسانه میفرماید: ما با رادیو مخالف نیستیم، ما با فحشا مخالفیم، ما با تلویزیون مخالف نیستیم ما با آن چیزی که در خدمت اجانب برای عقب نگه داشتن جوانان ما و از دست دادن نیروی انسانی ماست با آن مخالفیم. نقش هدایت و آموزش رسانههای جمعی همواره مورد توجه پیر انقلاب بوده و ایشان برضرورت تلاش اهالی رسانه برای ارشاد آحاد مختلف مردم در راستای ترویج اسلام ناب محمدی (ص) و پرهیز آنان از دامن زدن به تهیج افکار عمومی تأکید داشتند (احمدی 1392، 15).
1-4- اهداف تحقیق
1- شناخت تأثیر رسانه های دیداری بر بزهکاری و بزهدیدگی کودکان به ویژه:
– میزان تأثیرخانواده، جامعه و دوستان در افزایش یا کاهش گرایش کودکان به رسانههای دیداری در جهت سازنده یا مخرب بودن.
– نقش رسانه ها در تحریک به بزهکاری و بزهدیدگی کودکان.
– نقش رسانه ها در تسهیل بزهکاری و بزهدیدگی کودکان.
2- راهکارهای کنترل یا کاستن تأثیر مخرب رسانه های دیداری بر بزهکاری و بزهدیدگی کودکان.
1-5- تعاریف واژه‏ها
الف- رسانه
رسانه در لغت مشتق شده از فعل رسیدن به معنی وسیله رساندن آمده است. رسانه بیشتر با قید گروهی میآید و رایج میان مردم همان رسانههای جمعی یا گروهی است (دهخدا 1377، 1643:2).
انواع آن به صورت رسانههای صوتی، تصویری، گروهی و همگانی بیان شده است که همگی منسوب به رسانه است (دهخدا 1377، 1643: 2).
اما در اصطلاح رسانه اساساً وسیلهای فنی و فیزیکی برای تبدیل پیام به علایم قابل انتقال در مجرا است. خصوصیات فنی و فیزیکی یک رسانه بواسطه ماهیت مجرا و یا مجاری موجود برای استفاده تعیین میگردد (فیکس 1384، 32).
به عبارتی رساتر، رسانهها تأسیسات و سیستمهای فنیای هستتند که ارسال، نقل و انتقال، ارتباط، دریافت یا کنترل علائم الکترومغناطیسی یا تصویری یا نوشتاری را که اطلاعات نامیده میشوند، میسر میسازند (اسپیس و وید 1397، 4).
ب- رسانه دیداری
رسانه ای است که هم به حس بینایی و هم شنوایی وابسته است و استفاده از آنها به ابزارهای دیگری وابسته است مثلاً برای استفاده از آن باید از تلویزیون، ویدیو، سینما یا رایانه استفاده کرد. مهم ترین منابع دیداری عبارتاند از فیلمهای سینمایی، فیلمهای ویدیویی، فیلمهای بر روی دیسک های نوری و منابع چند رسانهای. همچنین این رسانهها زبان طبیعی را که شامل کلمات اصطلاحات محاوره ای و کلمات دست و صورت و غیره است به کار میبرند. رسانه های دیداری محدود به زمان حال، مکان حاضر و مولد اعمال ارتباطات هستند (فیکس 1384، 32).
ج- کودکان
از نظر عرف دوره کودکی پس از نوزادی شروع و تا رسیدن به سن بلوغ ادامه دارد. حد فاصل میان نوزادی تا بلوغ را عرف، دوره کودکی مینامد. همچنین بلوغ با پیدایش یکی از 5 وضعیت برای طفل حاصل میشود که عبارت است از روئیدن موی در بعضی قسمتهای بدن، (درصورت، زیر بغل و اطراف آلت) احتلام در پسران و حیض در دختران، رسیدن به سن 9 سال تمام قمری در دختران و 15 سال تمام قمری در پسران و استعداد با رور شدن دختران خواهد بود. اگر این ویژگیها در کسی مشاهده نشود کودک است والا نوجوان یا جوان خواهد بود.
البته کنوانسیون حقوق کودک نیز